Résiliænces Métamorphoses

Bij de eerste zware hittegolf in juni en juli stierven meer dan 2.000 mensen meer dan verwacht. Onder hen ook veel jonge mannen. Zelfs de modellen van Sciensano kunnen die enorme piek in overlijdens nog altijd niet goed verklaren.

Tijdens 3 hittegolven samen vielen er deze zomer 2.935 meer overlijdens dan normaal. Dat blijkt uit cijfers van gezondheidsinstituut Sciensano. De meeste hittedoden vielen tijdens de eerste hittegolf, met een recordaantal hittedoden van 641 op 27 juni.

"Mijn mama is overleden door de hittegolf." Dat persoonlijke verhaal deelt politiek analist Bart Eeckhout, niet alleen uit verdriet, maar ook uit een diepe woede over het stilzwijgen van de politiek deze zomer. "Dit is buiten mijn comfortzone, maar ik wil dat stilzwijgen doorbreken."

Tijdens de hittegolf tussen 18 juni en 1 juli stierven er 1.747 mensen meer dan gemiddeld. Dat blijkt uit cijfers over de oversterfte die Sciensano vandaag vrijgeeft. Vooral in Wallonië stierven er opvallend meer mensen dan normaal. Volgens Sciensano gaat het om de hoogste sterftecijfers tijdens een hittegolf sinds de eerste analyses in 2000.

Terwijl het zuiden van Europa nog meer dan normaal geteisterd wordt door bosbranden, krijgen de Verenigde Staten een hittegolf over zich heen. Met het weerfenomeen El Niño heeft dat weinig te maken. We voelen vooral de gevolgen van de klimaatverandering.

Vooral ouderen en mensen met een zwakke gezondheid lijden onder extreme hittepieken zoals die van eind juni. Hittegolven versnellen dan ook het overlijden van terminaal zieke mensen en (vooral) 85+'ers. Het nuanceert de oversterftecijfers na de extreme hittegolf in juni, maar het roept ook vragen op: "Veel rusthuizen zijn niet voorzien op de hitte."

20,86 graden: de wereldwijde zeewatertemperatuur heeft een recordwaarde bereikt voor deze tijd van het jaar. Dat meldt de Europese klimaatdienst Copernicus. Dat is slecht nieuws, want warmer zeewater kan leiden tot meer weerextremen, en het zeeleven onder water ondervindt - net als wij op het land - een grote impact. Ook de Belgische Noordzee is veel warmer dan normaal.

De extreme hittegolf die ons teistert toont onomstotelijk aan dat ons klimaat in sneltempo ontaardt en dat radicale actie urgenter is dan ooit tevoren. Terwijl onze politieke leiders de crisis minimaliseren of verlamd toekijken, tellen gewone burgers de hittedoden en tellen fossiele energiebedrijven hun miljardenwinsten.

De hittegolf die we nu meemaken, kan een 'opwarmer' zijn van een lange, hete zomer. Volgens verschillende internationale weermodellen wordt de zomer waarschijnlijk 1 tot 2 graden warmer dan normaal. "De kans op een koele en natte zomer is klein, terwijl de kans op warmer en droger weer veel groter is", zegt KMI-weerman David Dehenauw. "Al blijft het kansberekening."

Zogenaamde ‘koele daken’ — die zonnestraling weerkaatsen in plaats van absorberen — zijn erg effectief om hitte te bestrijden, zeggen Sciensano, VITO en de KU Leuven. In Brussel hadden ze tijdens de hittegolf van juli 2019 een kwart van de hittedoden kunnen voorkomen.

Tijdens de mariene hittegolven van 2023 heeft de wereldoceaan zo'n 10 procent minder CO2 opgenomen - bijna een miljard ton - dan normaal gezien te verwachten was, bijna de helft van de jaarlijkse uitstoot van de hele Europese Unie. Het is geen goed nieuws in tijden van een opwarmende planeet en opwarmend zeewater, maar er is een lichtpuntje: de daling is kleiner dan gevreesd, zo blijkt uit een nieuwe internationale studie waaraan ook het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) meewerkte.

Een hittegolf treft niet iedereen in gelijke mate, schrijft onderzoeker Simon De Muynck. “Oversterfte treft ouderen, maar ook mensen die op straat leven of in onwaardige woningen, zijn extra kwetsbaar.”

Jules Vertriest (30) is de eerste arts die in opdracht van het Vlaams Departement Zorg is aangesteld om zich bezig te houden met de gezondheidseffecten van de klimaatverandering in Vlaanderen. Na een kurkdroge lente kreeg de kersverse klimaatarts er bij het begin van de zomer al meteen een eerste hittegolf bovenop. ‘Laat hitte, droogte en UV-schade nu net de grootste gezondheidsrisico’s zijn die de klimaatverandering met zich meebrengt, maar er zijn oplossingen en het is mijn taak om die naar voren te schuiven.’

Terwijl we nog eens een hittegolf beleven in de Lage Landen, leert het Wereld Meteorologisch Instituut ons dat die, samen met veel te lange droogtes en anderzijds veel te veel water op korte tijd, tot het nieuwe normaal behoren.

Het record van de warmste dag die ooit gemeten is wereldwijd, ligt al na 1 dag aan diggelen. Op 22 juli werd een gemiddelde wereldwijde temperatuur gemeten van 17,15 graden Celsius, alweer 0,06 graden boven de recordtemperatuur van 21 juli.

Op 10 jaar tijd is het aantal bultrugwalvissen in de noordelijke Stille Oceaan met een vijfde afgenomen. Dat blijkt uit een langdurige studie van de bultrugwalvispopulaties in de noordelijke Stille Oceaan, waaraan marien bioloog Joëlle De Weerdt van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) heeft meegewerkt. De mariene hittegolf van 2014 tot 2016, de sterkste ooit geregistreerd, heeft het herstel van de soort belemmerd.

Europa warmt tweemaal sneller op dan als het globaal gemiddelde, de zomer van 2022 was de warmste ooit gemeten en de extreme temperaturen hebben meer dan 16.000 dodelijke slachtoffers geëist. Ziedaar de toestand van het klimaat in Europa vorig jaar.

Een beperkte hittegolf in vochtige gebieden kan veel meer schade aanrichten dan veel hogere temperaturen in een drogere regio. Klimatologen Alan Thomas Kennedy-Asser, Dann Mitchell en Eunice Lo leggen uit hoe dat komt.

Liggen burgers aan de andere kant van de wereld net als wij ook wel eens wakker van het klimaat, van plasticvervuiling, van het mentaal welzijn van hun kinderen of van economische ongelijkheid? In welke mate zijn stedelingen op andere continenten begaan met de voedselzekerheid voor een groeiende wereldbevolking of de invloed van sociale media en fake news? IPS-correspondenten in verschillende wereldsteden in het zuiden trokken de straat op en gingen op zoek naar antwoorden. Waar liggen onze medewereldburgers wakker van? 

Hoe meer de temperatuur de hoogte in zal gaan, hoe vaker stedelingen te maken krijgen met hittestress. In het Zuiden komt daar nog een extra factor bij: vochtige hitte maakt het leven in steden nog ondraaglijker.